Insho.uz:
Boburning hayoti va ijodi
Reja:
1 Bobur faoliyatining boshlanishi.
2 Samarqand safari
3 Sargardonlikning boshlanishi
Bobur adabiyotimizning Navoiydan keyingi eng
e’tiborli va buyuk vakilidir. U 1483 yilning 14 fevralida
Farg’ona viloyatining poytaxti Andijonda tug’ildi. Otasi
ushbu viloyat xrkimi Umarshayx Mirzo (1455-1494)
Temurbekka evara to’rtinchi (Abusaid Mirzo Sulton
Muhammad Mirzo Mironshoh Amir Temur) avlod edi.
Onasi Kutlug’ Nigorxonimning otasi Toshkent hokimi
Yunusxon esa o’zbeklashgan mo’g’ul urug’idan bo’lib,
1
Chingizxongatutashgan. Bobur uni «Chingizxonning
ikkinchi o’g’li Chig’atoyxon naslidandur» deb
tanishtiradi.
Arabchadagi ma’nosi sherdir. Keyinroq ulug’larga,
shohu shahzodalarga qushilib aytiladigan ismi sharif
sifatida «Zahiriddin» ilova etildi. «Zahir»ning ma’nosi
kup, shulardan biri homiy yana biri esa sergul daraxt
ekan.
Umarshayx Mirzoning uch o’g’li (Zahiriddin
Muhammad Bobur, Jahongir Mirzo, Nosir Mirzo), besh
qizi (Xonzodabegim, Mehrbonubegim,
Shahrbonubegim, Yodgor Sultonbegim, Ruqiya
Sultonbegim) bo’lib, Bobur o’g’illarining eng kattasi edi. Opasi o’zidan besh yosh katta Xonzodabegim
bilan bir onadan edilar.
Umarshayx Andijonning g’arbida joylashgan Axsi
(Axsikat, deb ham aytilgan, Sirdaryoning o’ng sohilida,
hozirda Namangan viloyati, Shaxand qishlog’i
hududida xarobalari saqlanadi) shahrini poytaxt qilgan
edi.
1494 yilda Toshkent hokimi Sulton Mahmudxon
(Boburning tog’asi), Samarkand podshohi Sulton
Ahmad Mirzo (amakisi) ittifoq tuzib, biri Sirdaryoning
janubidan, ikkinchisi shimolidan Axsi ustiga qo’shin
tortadilar.
Shu orada falokat yuz beradi. 899 yil ramazon
oyining to’rtida, dushanba kuni (1494 yil 9 iyun) Axsi
qo’rg’onida jar ёqasida turgan Umarshayx Mirzo
xobxona-yu xosxonasi bilan birga qulab, halok bo’ladi.
Ertasi kuni bu xabar Andijonga yetib boradi. Taomil
bo’yicha, to’ng’ich o’g’il Zahiriddin Bobur otasi o’rniga
hokim bo’lib, shoshilinch Axsiga yo’l oladi. Yaqinlari,
beklar yordamida yurt himoyasini tashkil qiladi. Omad
yosh hukmdorga kulib boqadi. O’ratepa, Xo’jand,
Marg’ilonni qo’lga olib, qubo (quva)ga kirgan Sulton
Ahmad qo’shini shaharni kesib o’tuvchi qorasuv
ko’prigida toshqinga uchrab, kup ot va tuya
botqoqsuvga cho’kib nobo’d bo’ladi. Ustiga-ustak, ot
o’lati tarqaydi. qo’shin vahimaga tushadi. Sulton
Ahmad o’rtaga odam qo’yadi. Sulh tuzib, orqaga
qaytadi va yo’lda vafot etadi. Shimoldan kelgan Sulton Mahmudxon Axsini bir muddat qamal qilsada, egallay
olmaydi. qaytib ketishga majbur bo’ladi. Sharoitdan
foydalanib qolmoqchi bo’lgan Koshg’ar va Xo’tan
hokimi Abobakr Dug’latning ham O’zgand yaqinidagi
harakatlariga chek qo’yiladi. qo’ldan chiqqan
yerlarning kupi qaytib olinadi. Dushman bartaraf
qilingach, Umarshayx Mirzoning azasi barcha rasm-
rusumi bilan o’tkaziladi.
Shu orada Boburning ukasi Jahongir Mirzoni shoh
qilish niyati bilan yurgan Hasan Ya’qub boshliq
fitnachilar fot etiladi. Akasi Sulton Ahmad o’lgach,
unga tobe Samarkand va Buxoroni o’z qo’liga olgan
Sulton Mahmud ham vafot etadi. 12 yoshli
Boburdastlab Shayx Mazidbek, so’ng Boboquli
Boboalibek, qosim qavchin kabi beklar yordamida
hokimiyatni idora qilishga kirishadi.
1495 yilda Sulton Mahmudning o’g’illari
Boburning amakivachchalari Sulton Mas’ud va
Boysung’ur Mirzolar Samarkand uchun qurash
boshlaydilar. Samarkand ukalari Sulton Ali qulida edi.
Bobur ham baxtini sinab ko’rgani Samarqandga yo’l
oladi. Samarqand buyuk Temurbekning poytaxti edi.
Uni egallash har bir temuriyzodaning eng ulug’ orzusi
edi. Xullas, yosh Bobur qo’shin tortib Samarqandni
qamal qiladi. Biroq, Sulton Ali o’rtaga do’stlik,
ittifoqlikni qo’yib, odam yuboradi. Bobur mardlik,
tantilik qilib orqaga qaytadi. Shunga qaramay, shahar
Boysung’ur qo’liga o’tadi.
3 1497 yilda Bobur mingga yaqin kishi bilan yana
Samarqandga otlanadi. Boysung’ur Mirzo
Turkistondan Shayboniyxondan yordam so’raydi.
Yordam natija ber.maydi. qamal yetti oy davom etadi.
Boysung’ur Mirzo ikki-uch yuz odami bilan shaharni
tashlab, Qunduzga, Xisravshoh panohiga qochadi.
Bobur shaharg
a kiradi. Shahar ulug’lari, beklar uning
istiqboliga chiqadilar. Bu voqea hijriy 903 yilning
rabbiul avvali oxirlarida (1497 yil noyabr) yuz beradi.
Bobur Samarqandda ko’p bo’lganidan ulug’
bobosining bu shahrini yaxshi bilardi. Bir kelganida
amakisi Sulton Ahmadning-Oysha Sultonbegim degan
qizini «beshikkerti» qilishgan edi. O’shanda Bobur
besh yoshda edi. So’nggi kelishida mashhur shoirlar
Kamoliddin Binoiy va Muhammad Solihni Sulton
Alining elchilari xizmatida kurgan edi. Navoiy bilan
Binoiy munosabatlari haqida xilma-xil latifalar
to’qilgan. Binoiy keyinroq Bobur huzurida martaba
ham toddi. Biroq, Muhammad Solihni boshqa
ko’rmadi.
15 yoshida buyuk poytaxtni egallagan Boburning
xursandchiligi uzoq davom etmadi. Azim shahar
bosqin va talonlardan nochor holga tushgan, elning
sabru bardoshi tugagan edi.
Bobur askarlarining g’izo-ozig’i tamom bo’ldi.
Tanqislik uylarini sog’inish boshlandi. Bitta-ikkita bo’lib
qochishga tushdilar. Bobur bilan birga borgan Sulton
Ahmad Tanbal ham qochdi. Axsida qoldirilgan Uzun Hasan hiyonat qildi. Ikki bek bir bo’lib, Boburning
ukasi Jahongir Mirzoni Andijonga hokim qilmoqchi
bo’ldilar. Andijon qamal qilindi. Bu xabar shu kunlarda
betob bo’lib qolgan yosh hukmdorni qayg’uga soldi.
«To’rt kungacha tilim tutildi, og’zimg’a paxta bila suv
tomizurlar erdi», deb yozadi Bobur.
Yuzinchi kun Samarqandni tashlab chiqishga
majbur bo’ladilar. Rajab oyining bir shanbasi (1498 yil
fevral, mart oylari) Andijonga qarab yo’l oladilar.
Keyingi shanbada Xo’jandga yetib keladilar.
Andijondan kelgan chopar esa, bir hafta burun, Bobur
Samarqanddan chiqqan kuni shaharni ishonib
qoldirgan Ali Do’st Tag’oyi xiyonatchilarga topshirgani
xabarini keltiradi. Andijonni yana qo’lga olish
maqsadida qilingan xatti-harakatlar, Toshkentga borib
tog’asidan yordam kutishlar natija bermaydi. Ko’ch-
ko’ronlari Andijonda qolgan yigitlar umidsizlikka
tushib, Boburdan ajrala boshlaydilar. Mingga yaqin
kishidan ikki yuzdan sal ko’p odam qoladi. Boburning
onasi qutlug’ Nigorxonim o’g’li bilan birga qolgan
yaqin beklarning ichkilari bilan Xo’jandga yetib keladi.
Og’ir kunlar boshlanadi. Anidjon qo’ldan ketgan,
Samarqand tashlab chiqilgan, Bobur ishongan beklari
xiyonat qilishmoqda edi. qishni Samarqand atrofidagi
qishloqlardan birida o’tkazib, yozda uni olishga
bo’lgan urinishlar bekor ketadi. Andijon safari ham
muvaffaqiyatsiz tugaydi. Shunday sargardon
kunlarning birida O’ratepa atrofida andijonlik Ali Dust
Tag’oyining tavba-tazarrusini olib kelgan navkar
paydo buladi.
Ali Do’st Tag’oyi Bobur Mirzo uning gunohini kechira
olsa, ixtiyoridagi Marg’ilonni topshirib, xizmatini qilish
istagini bildirgan edi. Shu tariqa, Bobur 904 yilning
zulqa’da (1499 yil iyun-iyul) oyida salkam ikki yildan
keyin Andijonga qaytib, qo’ldan chiqqan yurtini qayta
egallashga muvaffaq bo’ldi. Biroq Ahmad Tanbal bilan
chakana janglar uzoq davom etdi. Ahmad Tanbal
atrofiga odam to’plab, Boburning ukasi Jahongir
Mirzoni xon ko’tarish bahonasi bilan urushni davom
ettiraverdi. Oxir-oqibat sulhga kelishildi. Sirdaryoning
Axsi taraf viloyatlari Jahongir Mirzoga, Andijon tomoni
Boburga bo’ysunadigan bo’ldi.
1500 yilda Oysha Sultonbegim Xo’jandga keladi.
Bobur uni to’y qilib, nikohiga oladi. Shu yildan
Boburning she’r mashq qila boshlagani ma’lum.
Dastlabki she’rlari fors tilmda edi. Boburni saltanat
uchun kurash yana o’z bag’riga oladi. Samarqandda
Sulton Ali Mirzo bilan Muhammad Mazid Tarxon
boshliq beklar orasida ixtilof chiqadi. Turkistondagi
o’zbeklar xoni Shayboniyxon Buxoro va uning
atroflarini egallab, Samarqandga tahdid solib kelar
edi. Sulton Ali Boburga murojaat qiladi. Bobur
shoshilinch Samarkand tomonga yuradi. Sangzor
bo’yiga yetganda, shahar Xoja Yahyo qo’lida ekani
ma’lum bo’ladi va u Samarqandni Boburga jangsiz
topshiradi. Chopar Shayboniyxonning katta kuch bilan Samarqandga yo’l olgani haqida xabar keltiradi. Bobur
kuch to’plash uchun Shaxrisabzga jo’naydi. Hafta o’n
kun o’tmay, Shayboniyxon Samarqandni qo’lga
kiritadi. Ma’lum bo’lishicha, Sulton Ali Mirzoning onasi
Zuh
rabegim Shayboniyxonga oshiqona xat yozib,
unga uylansa, Samarqandni o’g’lidan olib berajagini
bildirgan ekan. Shayboniyxon bundan ustalik.bilan
foydalanadi. Shaharni jangsiz oladi. Zuhrabegimni
navkarlaridan biriga in’om kilib yuboradi. Sulton Alini
gumdon qidadi. Xoja Yahyoni ham ikki o’g’li bilan
o’ldirib yuboradi.
Samarqdnd qo’ldan ketgach, 240 yigiti bilan yurish-
turish joyi noma’lum qolgan Bobur bir muddat Kesh-
Hisor oralig’ida sarson kezadi. Axiyri, tavakkal qilib,
Samarqandga kirishga ahd qiladi. Kech kuz
kunlarining birida Boburning 70-80 yigiti tun yarmidan
oshganda qal’aga narvon qo’yib Feruza darvozasini
ishg’ol etadilar. Tong otmay, Bobur shaharga kirib
keladi. Shahar xalqi uni olqish bilan kutib oladi. Ikki
da’vogar Ohanin darvozasi (hozirgi shahar bozori oldi)
yonida yuzma-yuz bo’ladilar. Vaziyatnnig Bobur
foydasiga ko’chganini sezgan Shayboniyxon shaharni
tashlab chiqib ketadi. Shu tariqa 19 yoshida Bobur
yetti mingga yaqin qo’shinga ega bo’lgan tajribali
podshoh Shayboniyxon qo’lidan Samarqandni, bor-
yo’g’i 240 kishisi bilan tortib oladi. Temuriylarning
salkam 140 yildan buyon poytaxti bo’lib kelgan
shaharni Bobur ushbu sulolaning vakili sifatida saqlab qoladi. Shuning uchun ham u nihoyatda shod edi,
Darhol onasi va qarindoshlarini Samarqandga
keltiradi. Xudo unga Faxrunniso ismli qiz beradi.
Alisher Navoiydan xat oladi. Darhol unga javob yozadi.
Orqasiga she’r bitib yuboradi. Shayboniyga mulozimlik
qilib yurgan Kamoliddin Binoiy Bobur xizmatiga keladi.
Afsuski, xursandchiliklar uzoq cho’zilmaydi. Faxrun-
niso chillasi chiqmay qazo qiladi. Shayboniy qo’shini
bilan to’qnashuv tobora yaqinlashar, yon-atrof
temuriy beklardan yordam ko’rinmasdi. Tog’asi
tomonidan kelgan mo’g’ul askarlariga ishonch yo’q
edi. Nihoyat, Saripulda jang bo’ldi. Tengsiz olishuvda
Bobur yengilib, Samarqandga qochib bekindi. qamal
boshlandi. Bobur Ulug’bek madrasasi tomiga oq uy
tikib, qo’rg’on devori ustida yurib, shahar mudofaasini
tashkil qildi.
Bobur Qabulni olgach, bobolari temuriylar
rusumini o’zgartiradi, o’zini xon emas, shoh deb e’lon
qiladi va Hindistonni egallash rejasini tuza boshlaydi.
Bu boradagi birinchi harakat 1507 yilning yanvariga
to’g’ri keladi.
1507 yilda temuriylarning ikkinchi poytaxti,
Xurosonning markazi Hirot ham Shayboniyxon qo’liga
o’tadi. Bu hol Boburning Hindistonga ishtiyoqini
yanada kuchaytiradi. Shunga qaramasdan, u
Hindistonni 1526 yildagina olishga muvaffaq bo’ldi.
O’sha yili 21 aprelda Panipatda Boburning 12 ming
kishilik qo’shini Hind sultoni Ibrohim Lo’diyning 100 ming kishilik askari bilan to’qnashadi. Sulton
Ibrohimda minglab jangovar fillar ham bor edi. Bobur
askarlari bir lahza vahima va qo’rquv ichida qoladilar.
Bobur qo’shini oldida nutq so’zlaydi, uning ruhini
ko’taradi. U qadim turk jang usulidan, buyuk bobosi
Temur tajribalaridan mohirona foydalanadi. Ovro’poda
yangi joriy bo’layotgan poroxli zambaraklarni ishga
soladi va yengadi. Shu tariqa Hindistonda Bobur nomi
bilan bog’langan yangi mustahkam bir davlat
maydonga keladi. Ovro’poda u «Buyuk mo’g’ul
imperiyasi» nomi bilan shuhrat topadi. Bobur avlodlari
XIX asrning o’rtalari inglizlar istilosiga qadar
Hindistonda hokimiyatni boshqardilar.
Hindiston katta-kichik hokimlar rojalardan, turli
din va mazhabga mansub millat-elatlardan tarkib
topgan ulkan mamlakat edi. Bobur u yerdagi din-
mazhab janjallarining oldini olishga, mamlakatda
osoyishtalik va adolatni qaror toptirishga urindi.
Ddolatli qonunlar chiqardi, g’ayridinlik solig’i (juz’ya)ni
bekor qildi, vafot etgan erni tirik xotini bilan birga
kuydirishni taqiqladi. Mamlakatda obodonlik ishlarini
yo’lga quydi. Kanallar qazdirdi, binolar qurdirdi.
Atrofiga olimu fozillarni to’pladi. O’zi borgan
mamlakatining tarixi, ilm-fani, urf-udumlariga katta
hurmat bilan qaradi, mahalliy aholi vakillari bilan
maslahatlashib ish yuritdi.
Bobur bog’lar bino qildi, Movarounnahrning shirin-
sharbat mevalarini Hind yerida ekib, undirdi. Lekin jangu jadallar, saltanat tashvishlari, ayniqsa,
Vatan sog’inchi nozik qalb egasi bo
‘lgan shoirning
sog’lig’iga salbiy ta’sir qildi. Avvalo, begona bir yurtni
zabt etish hech qachon oson kechmagan. Bobur bu
boradagi mavjud tartib-qoidalariga binoan, o’rni
kelganda, qattiqqo’llik bilan saltanat qurgan. Bular
bejiz ketmadi. 1526 yilning 21 dekabrida Bobur
dushmanlari tomonidan zag’arlanib, tasodif tufayligina
omon qoladi. Keyin tarqoq hind va afg’on
feodallarining Rano Sango boshchiligidagi ko’p sonli
qo’shini bilan yuzma-yuz bo’ladi. Bu gal ham
Boburning qo’li baland keladi.
Biroq Boburning sog’lig’i yomonlashib boradi.
1527 yilning 13 oktabrida og’ir yotib qoladi.
Jismimda isitma kunda mahkam bo’ladur,
Ko’zdin o’chadur uyqu, chu oqshom bo’ladur.
Har ikkalasi g’amim bila sabrimdek,
Borg’on sayi bu ortadur, ul kam bo’ladur,
deb yozadi shoir.
Isitma g’am, uyqu – sabr. Isitma kuchaygandan
kuchayadi, uyqu tutqich bermaydi, g’am tobora ortib
boradi, sabr esa kamaygandan kamayib boradi. Bu
axvol 25-26 kun davom etadi. Tashvish izidan
tashvish keladi. Boburning to’ng’ich o’g’li Muhammad
Humoyun og’ir kasal bo’lib qoladi. Dori-darmonlar
foyda bermaydi. Mehribon ota o’g’li boshidan uch
marta aylanib, «Men ko’tardim har ne darding bor!»
deya o’zini tasadduq qiladi. Bobur 1530 yilning 26 dekabrida Agrada vafot etadi.
Keyin uning xoki vasiyatiga muvofiq Kobulga
ko’chiriladi. Bobur xalqimizning har jihatdan yetuk,
g’oyat iste’dodli bir farzandi edi. «Bobur fe’li-
sajiyasiga ko’ra Sezarga qaraganda sevishga
arzigulikdur»,- deb yozadi uning tarjimonlaridan
Eduard Xolden.
U o’ta notinch, sarson-sargardonlikda kechgan
umrini zo’r salohiyati tufayli jozibali qila oldi. Uning
hayoti faqat qahramonliklar ila emas, ijodkorlik,
bunyodkorlik bilan ham to’la edi. U 20 yoshida yangi
bir yozuv «Xatti Boburiy»ni kashf qildi. Ajoyib she’rlar
yozdi, devon tartib qildi. «Boburnoma»day ulkan
tarixiy-badiiy asarni yaratdi. Musiqa bilan shug’ullandi.
«Chorgoh» maqomiga «savt» lar bitdi. 1521 yilda soliq
ishlarini tartibga soluvchi «Mubayyin al-zakot» (Zakot
bayoni) asarini she’riy yo’lda yozdi. 1523-1525 yillarda
aruz vazni haqida risola tuzdi. «Muxtasar» (qisqa
qo’llanma) nomi bilan shuhrat topgan bu asar Alisher
Navoiining «Mezon ul-avzon»idan keyin aruz ilmiga
bag’ishlangan ikkinchi asar edi. Boburning «Harb
ishi», «Musiqa ilmi» nomli asarlari hozirgacha topilgan
emas. U tarjima bilan ham shug’ullandi. Xo’ja
Ahrorning «Volidiya» asarini o’zbekchaga ag’dardi.
Bobur ikki tilda o’zbek va tojik tillarida erkin ijod
etdi. U o’zbekcha she’rlarini to’plab, 1519 yilda
Kobulda, 1528- 1529 yilda Hindistonda devonlar tuzdi.
Bu ikki devon o’sha joylar nomlari bilan «Qobul devoni», «Hind devoni» deb ataladi. Qobul devoni
topilgan emas. Bizgacha yetib kelgan she’rlarining
umumiy soni 400 dan ortadi. Shundan 119 tasi g’azal,
231 tasi ruboyi.
