Mundarija
REJA:
- A.Qodiriyning bolalik va yoshlik yillari.
- A.Qodiriyning ilk ijodi.
- A.Qodiriy – jurnalist.
- A.Qodiriy – tanqidchi.
BAYONI:
Abdulla Qodiriy 1894-yil 10-aprelda bog’bon oilasida dunyoga keldi.
“Boshida boy oilada tug’ildimmi yoki kambag’al oiladami, albatta, bilmadim, –
deb yozadi A.Qodiriy, – ammo yoshim 7-8ga yetgach, qornim oshga
to’ymog’onidan, ustim tuzukroq kiyim ko’rmaganidan aniq bildimki, besh jonning
tomog’i faqat 80 yoshli bir chol otamning mehnatidan, 1300 sarjin bog’ning yozda
yetishtirib beradigan hosilidan kelar ekan. Agar bahor yomon kelib, bog’ mevalari
ofatga uchrab qolsa, biz ham ochliqqa duch kelib, qishi bilan jovrashib chiqar
ekanmiz”.
Abdulla bolaligidayoq zehni o’tkir, o’qish-o’rganishga mehr-ishtiyoqi
baland bo’lgan. Ammo oiladagi moddiy muhtojlik tufayli bir oz kechikib, 9-10
yoshlarida maktabga boradi. Ikki-uch yil eski maktabda o’qigach, 12 yoshida uni
oiladagi nihoyatda qashshoqlik vajidan bir boyga xizmatchilikka beradilar.
Xo’jayin savdogar kishi bo’lib, o’rischa yozuv-chizuvni biladigan odamga muhtoj
edi. Abdullaning zehnini, o’qishga ishtiyoqini sezgan savdogar uni rus-tuzem
maktabiga yuboradi. Ham o’qish, ham o’qishdan keyin xo’jayin qo’lida ishlash
Abdulla uchun og’irlik qiladi, maktabga yaxshi bilim ololmaydi. Bu hol ikki
davom etadi. So’ng bunga chidolmay, ota-onasiga yolvorib o’z uyiga qaytib
keladi, shu yerda turib o’qishga qatnaydi. O’qishdan bo’sh vaqtlarida akasi yoniga
kirib toqichilik hunarini o’rganadi. Ikki-uch yil shu toqichilik va bog’ ishlari bilan
band bo’ladi. Bolalikda egallagan bu hunarlarni, ayniqsa, bog’dorchilikni u bir umr
tark etolmaydi.
Abdulla rus-tuzem maktabini 1912-yil muvaffaqiyat bilan tugatdi. Bu
maktabda o’qish, bolaligidanoq rus tilini egallash bo’lg’uvchi yozuvchi ijodiy
taqdirida muhim kasb etdi, rus va jahon adabiyoti, madaniyati bilan tanishuvi
uchun bevosita yo’l ochib berdi. Ikki yil o’tgach, Abdulla Toshkentdagi
Abulqosim madrasasiga o’qishga kirdi. Madrasadagi qisqa ta’lim uning islom ilmi,
arab va fors tillarini egallashi, keyinchalik bu sohalarni mustaqil o’zlashtirish
uchun zamin hozirladi.
Abdulla 1912-yili Rasulmuhammadboy otliq savdogarga prikazchik bo’lib
ishga kirdi. Bu savdogar boy insofli, ochiqko’ngil, mulla, ziyolilarni hurmat
qiladigan kishi edi. Bu odam xonadonida yashab, uning savdo do’konida ishlab,
Abdulla zamonasining ko’p ilg’or, ziyoli kishilari bilan tanishadi. 1914-yili
boyning katta qizi Rahbaroyga uylanadi. Abdullaning bundan keyingi ham totuv,
ham sertashvish hayoti, faoliyati umr yo’ldoshi Rahbaroy, u keyinchalik birinketin in’om etgan ikki o’g’il, ikki qiz – Nafiza, Habibulla, Adiba, Ma’sudlar bilan
kechdi.
Abdulla ijodiy faoliyatining boshlanishi ham o’sha davrga to’g’ri keladi.
“Shu miyonalarda, – deb eslaydi A.Qodiriy, – bozor vositasi bilan tatarlarda
chiqadig’on gazetalarni o’qib, dunyoda gazeta degan gap borlig’iga imon
keltirdim. 1913-yilda o’zbekcha “Sadoyi Turkiston”, “Samarqand”, “Oina”
gazetalari chiqa boshlag’och, menda shularga gap yozib yurish fikri uyg’ondi”.
“Sadoyi Turkiston” gazetasining 1914-yil 1-aprel sonida “Yangi masjid va
maktab” sarlavhali xabari bosilgan. Bu xabar ostiga Abdulla Qodiriy deb imzo
chekilgan. Shu tarzda matbuotda Abdulla Qodiriy nomi paydo bo’ldi. Oradan ko’p
o’tmay shu nom ostida “Millatimga”, “Ahvolimiz” she’rlari, “Baxtsiz kuyov”
dramasi, “Juvonboz” hikoyasi chiqdi. Bu asarlar Qodiriyning ijodidagi dastlabki
izlanishlar bo’lib, ular o’sha davrning taraqqiyparvar harakati – jadidchilik
g’oyalari bilan sug’orilgan, jadid adabiyoti ta’siri ostida yozilgan edi. Bu asarlarda
Qodiriy qoloq odatlarni tanqid ostiga oladi, xalqni o’zligini anglashga, yangilikka
da’vat etadi.
Yozuvchining “Juvonboz” asari bevosita Behbudiyning “Padarkush”
dramasiga taqlidan yozilgan. Hikoyada o’qishni tashlab buzuq, shaltoq yo’llarga
kirib ketgan boyvachcha otasining mol-mulkini sovuradi, sindiradi; ota-onani
dog’da qoldirib, oxiri jinoyatga qo’l uradi, qamaladi. “Baxtsiz kuyov”da esa
muallif qoloq odatlardan biri – hashamatli to’y ortiqcha sarf-xarajatlar va ularning
ko’ngilsiz oqibatlari masalasini ko’taradi. Amakisining maslahati bilan Solih ismli
yetim yigit katta qarz ko’tarib dabdabali to’y qilib, boy xonadon qiziga uylanadi.
Vaqtida qarzini uzolmay garovga qo’yilgan hovli-joyidan ajralish oldida
sharmandalikdan o’zini-o’zi o’ldiradi.
Qodiriyning oktabr inqilobidan keyingi faoliyati asosan matbuot bilan
bog’langan. 1919-yili “Oziq ishlari” gazetasiga muharrir bo’lib tayinlandi; so’ngra
“Ro’sta” gazetasiga muxbir, “Ishtirokiyun” va “Qizil bayroq” gazetalarida xodim,
“Inqilob”, “Kommunist yo’ldoshi” majmualarida sarkotib va xodim bo’lib
ishlaydi.
Qodiriy ham matbuot xodimi, ham jurnalist-publitsist, hajviy yozuvchi
sifatida O’zbekistonda yangi tipdagi sovet matbuotining tug’ilishi va
shakllanishida benihoyat katta xizmat qildi. Ayniqsa, “Mushtum” jurnalining
tashkil topishida va oyoqqa turishida katta jonbozlik ko’rsatdi.
Qodiriy matbuot, jurnalistika sohasidagi bilimi va malakasini oshirish
maqsadida 1924-1925-yillar orasida Moskvadagi oliy jurnalistika institutida ta’lim
oladi. Moskvada o’qigan kezlarida ham respublika matbuoti bilan aloqasini
uzmaydi.
Qodiriy 1919-1925-yillar orasida matbuotda yuzlab maqola, hajviyalari
bilan qatnashadi. Bu asarlarni u har xil – Qodiriy, Julqunboy, Kalvak Mahzum,
Toshpo’lat, Ovsar, Dumbul, Shig’oy degan imzo-taxalluslar bilan e’lon qilgan.
Qodiriy publitsistikasining mavzu-mundarijasi, muammolar doirasi keng.
Ular orasida hayotdagi muhim tadbirlarni, yangiliklarni olqishlab, qo’llabquvvatlovchi, targ’ib-tashviq etuvchi (“Matbuot kuni”, “Otam va Bolshevik”,
“1918-yil yodgori”, G’irvonlik Mallaboy aka“singari”), hayotdagi xilma-xil
illatlarni fosh etuvchi maqolalar hamda bir turkum adabiy-tanqidiy ishlarni
uchratamiz. Qodiriyning “Bizda teatr ishining borishi”, “Ravot qasgqirlari”,
“O’tgan kunlar” va “O’tgan kunlar tanqidi ustida ba’zi izohlar” maqolalari 20-
yillar o’zbek tanqidchiligining eng yaxshi namunalaridandir. Ularda realistik
adabiyotning jiddiy masalalari – haqqoniylik, milliylik, badiiy shakl haqida muhim
fikrlar ilgari surilgan.
Qodiriy oktabr inqilobi tufayli so’z erkinligi, jasorat oldik, deb quvongan
edi. Endi bor ovoz bilan haqiqatni aytish, yozishga chog’lanadi. U inqilobni, yangi
hayotni olqishlash, himoya qilish bilan barobar bu hayot yo’lidagi xilma-xil
to’siqlarni fosh etishga, sho’ro voqealigiga xos ziddiyatlarni, siyosatdagi xato va
kamchiliklarni xolis turib ko’rsatishga jazm etdi. U yangi hayot yo’lidagi to’siqlar
faqat sinfiy dushmanlar – boy, domla-imom, ruhoniylar qarshiligidan iborat
emasligini bilardi. Yangi dunyo quruvchilari ongi, xatti-harakati, o’zi ichki
ziddiyatlarga, qarama-qarshiliklarga to’la edi. Qator maqolalarida, hajviyalarida
adib mana shu ziddiyat, kamchiliklarni ko’rsatishga harakat qildi. Ammo uning bu
intilishlari birin-ketin zarbaga uchray boshladi. 1926-yilda “Mushtum” jurnalida
bosilgan “Yig’indi gaplar” hajviyasida hayotdagi kamchiliklar, hukumat kishilari
haqidagi beozor kulgi, hazil uchun aksil-inqilobiy harakat qilganlikda ayblanib
qamoqqa olinadi. Qodiriy o’ziga qo’yilgan asossiz ayblarni qat’iyan rad etadi.
Qamoqxonada nohaqlikka norozilik sifatida ochlik e’lon qiladi. Uzoq davom etgan
tergovda, nihoyat, sudda mardona turib tuhmatchi, pastkash kimsalarni ayovsiz
fosh etadi, siyosiy ayblar va dag’dag’alardan aslo cho’chimay, hech ikkilanmay
faqat haqiqatni aytadi, qat’iy turib o’z sha’nini himoya qiladi. “Men to’g’rilik
orqasida bosh ketsa “ix” deydirgan yigit emasman” deydi.
Oily sud
Tayanch iboralar.
Jadidchilik g’oyalari, mustaqillik, siyosiy tuzum, ziddiyat, haqiqat, sho’rolar
davri, siyosat, nohaqlik.
Savol va topshiriqlar:
- A.Qodiriyning o’zbek adabiyoti, madaniyati taraqqiyotidagi o’rni,
xizmati nimadan iborat? - Qodirining bolalik va yoshlik yillari qanday kechgan?
- Qodiriyning ilk ijodi, asarlariga xos xususiyatlar nimalardan iborat?
- Adabiyotning inqilobiy o’zgarishlar davridagi ijtimoiy faoliyati
haqida. - Qodiriy jurnalist sifatida qanday ishlar olib borgan?
- Qodiriyni yozuvchi sifatida elga tanitgan qaysi hajviy asarlari bilan
tanishsiz?
