REJA:
- Cho’lponning hayoti va ijodi.
- Cho’lponning dastlabki asari.
- Cho’lpon – publitsist va dramaturg.
- Cho’lponning nasriy asarlari.
- “Oydin kechalarda” hikoyasining asosiy g’oyasi.
Abdulhamid Sulaymon o’g’li Cho’lpon 1897-yilda Andijonda tug’ilgan.
Uning otasi Sulaymon Muhammad Yunus o’g’li bazzozlik bilan shug’ullangani
uchun Andijon aholisi o’rtasida Sulaymon Bazzoz ismi bilan shuhrat topgan. Unda
ham adabiyotga havas kuchli bo’lgan va hatto “Rasvo” taxallusi bilan she’rlar
yozgan. Ammo Sulaymon Bazzoz, o’zidagi bu adabiy didga qaramay, o’g’lining
yozuvchi emas, balki mudarris bo’lishini xohlagan. Cho’lpon esa Andijon va
Toshkentdagi madrasalarda tahsil ko’rishi asnosida o’z davrining ilg’or qarashlari
bilan tanishib, o’zga yo’ldan borishga qaror qildi.
Cho’lpon bilan yaqin ijodiy aloqada bo’lgan V. Yaning yozishicha, o’zbek
shoiri unga o’zining hayot yo’li to’g’risida so’zlab, bunday degan: “Yoshlik
chog’imda Farg’onada gazmol bilan savdo qiluvchi otam musulmonchilikka
haddan ziyod berilgan bo’lib, mullalar bilan do’st tutingan edi. U meni ham
mullovachcha qilib o’stirish niyatida tahsil ko’rish uchun madrasaga bergan. Men
u yerda bir kishi bilan tanishdim va bu kishi menga ta’sir ko’rsatdi. U “Qur’on”ni
boshdan oyoq yod olgan mullo bo’lgani uchun mudarris degan nufuzli unvonga
sazovor bo’lgan. U Istambuldagi Panturkistlar markazidan Panturkistlar va
panislomistlar ta’limotini tarqatish uchun Xitoy Turkistoniga yuborilgan va
Farg’onada tashviqod uchun to’xtagan bir turk edi. U meni turli-tuman
muammolar bilan birinchi marta tanishtirib, menda siyosiy va adabiy ishga qizg’in
havas uyg’otgan. Men “Qur’on”ni yodlashdan iborat saboqlardan so’ng hamma
narsani unutib,ko’chaga yugurar va yangi gazetalarni sotib olar edim. Ammo
mudarrislik qilish o’rniga men milliy o’zbek yozuvchisi bo’lishga ahd qildim.
Otamdan ham, mullalardan ham qochib, Toshkentga bordim va u yerda she’rlar,
hikoyalar yozib, jurnallarga yubordim”.
Ana shu gazetalar birinchi navbatda Gaspirali Ismoilbekning “Tarjumon”
gazetasini entikib mutolaa qilgan Cho’lpon jadidchilik g’oyalari bilan yaqindan
tanishdi va shu g’oyalarga xizmat qiluvchi asarlar yoza boshladi. Uning 1914-yili
“Sadoyi Turkiston” gazetasida e’lon qilgan dastlabki asarlaridan biri – “Do’xtur
Muhammadyor” hikoyasi shu jihatdan, ayniqsa, e’tiborga sazovor.
… Hoji sartarosh oilasida tug’ilgan yagona farzand o’n yoshga yetganida,
Ufadagi “Madrasai oliya”ni tugatgan bir muallim kelib qoladi. U gazeta o’qiydigan
va “yetmish ikki tilni biladigan” hoji sartaroshning shuhratini eshitib, u bilan
tanishishni ixtiyor etdi. Muallim sartaroshxonaga kelganda, Muhammadyor ham
otasining qoshida edi. Hoji Ahmad gap orasida o’zining yolg’iz o’g’li haqida so’z
ochib, uni o’qitishini muallim afandidan so’raydi. Bir yil mobaynida muallim
Muhammadyorga ahkomi islom, tarix va jug’rofiyadan mukammal bilim beradi.
Ota-bola muallim afandini poyezdga chiqarib, vokzaldan qaytayotganida,
qimorbozlik orqasida bir-birlariga musht ko’targan bezorilarga duch keladilar. Hoji
ularga pandu nasihat qilmoqchi bo’lganda qimorbozlardan biri bo’g’ib o’ldiradi.
O’layotgan ota o’g’liga vasiyat qiladi.
“Do’xtur Muhammadyor” ana shunday fojiali tugun bilan boshlanadi.
Cho’lpon yaxshi kishilar ko’magida ota vasiyatiga amal qilib, dastlab Bakuda,
so’ng Peterburgda va Shvetsariya dorilfununlarida o’qib, mashhur doktor,
yozuvchi va noshir bo’lib yetishgan Muhammadyor siymosida Hamzaning “Yangi
saodat” qissasidagi Olimjon bilan qondosh bo’lgan ideal qahramon obrazini
yaratdi. Bu qahramon jaholatga qarshi kurashda ilm-fanni birdan-bir qurol deb
biladi, shu qurol yovdam xalqning sihat-salomatligi uchun kurashadi. Hamma
uning singari baxtli va jamiyat uchun foydali ishlarni yetkazishga ishonadi.
1917-yil fevral inqilobi ro’y beradi “Oq podshoh”ning taxtidan ag’darilishi
jadidchilik harakati namoyondalarida mustaqil o’zbek davlatini barpo qilishga
umid uyg’otadi. Lekin bu harakat xalqni uyg’otib ulgurmagan, milliy inqilob
uchun qurolli kuchlarni tayyorlay olmagan edi. Shu sababli oktabr to’ntarishiga
qadar milliy davlatni barpo etish g’oyasi xom hayolligicha qoladi.
Lekin O’zbekistonga hatto muxtor Respublika huquqini berishni istamagan
bolsheviklar 1918-yil fevralida Turkiston muxtor davlatini tor-mor qildirdilar,
uning tashabbuskorlari esa quvg’inga uchradi. Cho’lpon o’sha kezlarda ta’qibdan
qochib Orenburgga bordi va Boshqirdiston hukumatining raisiga kotib bo’lib
ishladi.
O’zbekistondagi alg’ov-dalg’ovlar biroz tinchigach, u Toshkentga qaytib,
1919-yilning kuzida “Yangi sharq” gazetasi tahririyatiga ishga kirdi. Bu gazeta
“Farg’ona viloyati milliy ishlar mudirligining organi bo’lib, uning teppasida
“Birlashingiz, butun dunyo mehnatkashlari” degan shior bilan birga “Yashasin
sharq ozodligi” degan so’zlar ham yozilgan edi. Cho’lpon gazetada shu so’nggi
shior ruhi bilan sug’orilgan maqollar e’lon qildi.
1923-yil Cho’lponning boshqa bir maslakdosh do’sti Abdulxay Tojiyev
Andijonga “Darxun” gazetasini tashkil etish uchun ishga yuboriladi. Bu davrda
boshqa biror joydan moddiy madad olmagan “bosmachilar” o’z saflarini to’ldirish,
oziq- ovqat va qurol- yarog’ uchun mablag’ topish niyatida o’qtin-o’qtin Farg’ona
vodiysidagi qishloqlarda hujum qilib, aholiga jabr keltirayotgan edilar. “Darxun”
ana shu voqealarga aralashib vodiyga tinchlik o’rnatish maqsadini o’z oldiga
qo’ydi. A. Tojiyevning taklifi bilan Cho’lpon ham vodiyga borib xizmat qildi.
Cho’lpon “Yangi sharq” gazetasida ishlab yurgan kezlari, 1920-yilda
“Yorqinoy” ertak-pyesa yozgan va bu asar 1921-yili Mannon Uyg’ur truppasi
tomonidan sahnaga qo’yilgan edi. 1924-yili “Darxun” gazetasi tugatilib, yana
Toshkentga ko’chib kelganida milliy o’zbek teatrini tashkil etish bo’yicha jiddiy
ishlar amalga oshirilmoqda edi. U 1924-1926-yillarda Moskvada malakali o’zbek
san’atkorlarining shakllanishi va bo’lajak Hamza nomli teatrning tashkil topishida
mislsiz rol o’ynadi. Ayrim manbalarga qaraganda, u o’sha yillari Moskvadagi V.
Bryusov nomidagi institutda tahsil ko’rdi.
Cho’lpon 20-yillarning o’rtalarida ham she’riy, ham nasriy, ham drammatik
ijod bilan faol shug’ullandi. “Buloqlar” (1922), “Uyg’onish” (1923), “Tong sirlari”
(1926) she’riy to’plamlarini, “Oydin kechalarda”, “Qor qo’ynida lola”, “Novvoy
qiz”, “Oq podshoning in’omi” singari o’nga yaqin hikoyalarini, qator maqolalarini
e’lon qildi. Ammo, 30-yillarda avj olgan tanqid va taxhdid sharoitida uning asarlari
bosilmay qoldi. Shundan keyin Cho’lpon ko’proq badiiy tarjima bilan
shug’ullanishga majbur bo’ldi.
Shekspirning “Hamlet”, Pushkinning “Boris Godunov” va “Dubrovskiy”,
Gogolning “Tergovchi”, Frankoning “Feruza”, Gorkiyning “Ona”, Andreyvning
“Osilgan yeti kishining hikoyasi” va boshqa ko’plab asarlarni o’zbek tiliga tarjima
qilib, zamonaviy o’zbek tarjima maktabiga asos soldi.
Shu bilan birga, u 30- yillarda “Kecha va kunduz” dilogiyasi, “Soz” she’rlar
to’plamini chop etdi, “Teatru” gazetasi va “Mushtum” jurmalida qatnashdi.
Buyuk ma’rifatparvar va serqirra faoliyat sohibi Cho’lpon 1937- yilda
qamoqqa olinib, boshqa maslakdosh birodarlari bilan birga 1938-yil 4-oktabr kuni
otib tashlandi.
Cho’lponning adabiy merosida “Kecha va kunduz” romanidan tashqari, yana
bir necha hikoyalari ham borki, ular nafaqat g’oyaviy mazmuni, baliki badiiy
fazilatlari bilan ham diqqat-e’tiborga sazovordir. Shunday hikoyalardan biri
“Oydin kechalar” deb ataladi. 1922-yilda yozilgan bu hikoyada Cho’lpon
ijodining yana bir asosiy mavzularidan biri – xotin-qizlar masalasi ko’tarilgan.
Hikoya shunday tasvir bilan boshlanadi:
“Zaynab kampir bir narsadan cho’chib uyg’ondi. Oppoq oydin, oy kampir
yotgan so’richaning qoq o’rtasidan unda-munda bitta-yarimta uchragan oq
bulutlarni yorib, shoshib o’tib borar edi.
Kampir u yog’-bu yog’iga yaxshilab qarab, oydinda hech bir qora-mora
uchratmagandan keyin yana bolishga boshini qo’ydi…”
Bunday muqaddima so’zlardan keyin kitobxon Zaynab kampirni hikoyaning
bosh qahramoni, deb o’ylashi va uning xatti-harakatlarini diqqat bilan kuzatishi
tabiiy. Yozuvchi ham kitobxonda uyg’onfan ana shu taassurotni xuddi sezgandek,
kampirning xayollarini tortgan “pilta savat, ko’rpa qavuq ipdan tortib, bu yil
pilladan chiqadigan ipakkacha” – hammasini erinmay tasvirlaydi. So’ng
kampirning arang uyquga ketgani va, ko’p o’tmay, uyqu aralash yig’i tovushini
eshitganini aytadi.
Xuddi shu yerdan boshlab hikoyaning tuguni boshlanadi.
“Bu kim? Kechalari uxlamasdan yig’lab chiqquchi kim? Hamma tinch va
rohat uyquga tolgan bir zamonda qalbini yaralab yig’laguchi qanday baxtsizdir?…”
Kampir yig’layotgan ayolni Xadicha otinning kelini desa, bugun uning
dugonalari kelib, “ikki xuftongacha” o’yin-kulgu qilishdi. Balki qo’shnining
kelinidir…
“Mana, kampirning o’z kelini, uy-joyi, kiyim-kechagi – hamma narsasi
tayyor… Novdadek kuyov yonida…”
Kampir shunday xayollar bilan yig’i kelgan tomonga asta borib, ne ko’zlar
bilan ko’rsinki, yig’layotgan ayol o’zining kelini edi.
Cho’lpon shu lahzaga qadar voqeani tabiat manzaralrini tasvirlash va
kampirning xayollarini jonlantirish orqali ochayotgan edi. Endi qaynona bilan
kelin yuzma-yuz kelganlarida, hikoyaga o’z-o’zidan savol-javob usuli kirib keladi:
“ – …Aylanay, bolam, Qodirjon qani?
– Qodirjonni so’ramang, onajon…Mana, kelin bo’lib kelganimga bir yarim
oydan oshgan bo’lsa, shu bir yarim oyning ichida ikki kechagina birga bo’ldik…
Boshqa kunlarda har kecha kuta-kuta tong ottirib yuboraman. Shuncha kun chidab
kelib-kelib, mana bu kun o’z qadrimga o’zim yig’lab yubordim. Qanday qilay?
Men odam emasmi?”
Vaziyatni tushungan kampir nima deyishini ham bilmaydi.
“– Otasi ham shundoq edi, qizim”.
Kampirning qarigan,qurigan ko’zlariga yiroq-yiroq yerlardan ikki tomchu
keladi. Butun tanini, butun a’zolarini bosib, ezib, sidirib kelgan shu ikki tomchi
yoshini yengi bilan artgandan keyin shunday deydi kampir.
Xo’sh, Qodirjonning otasi nega uyga kech qaytgan? Qodirjonning o’zi-chi?
Ular qanday tashvishlar bilan band? Turmushning qaysi yechilmas tugunlari
tufayli ular oilalari bag’rida yashamaydilar?.. Bunday savollarga shu payt mastalast holda uyga kirib kelib, obrezga yiqilgan Qodirjonning holati va “Gde, gde
maya Anna, gde maya Annushka?” degan telba-teskari ashulasi javob beradi.
“Qizil shohi ko’ylak, qopqora sochlari yerda sudralgan” iffatning,
nafosatning, mehrigiyoning qadrini oyoqosti qilib, otasining iflos odatini davom
ettirgan Qodirjon hikoya xotimasida razil va pastkash bir inson sifatida gavdalansa,
o’n gulidan bir guli ham ochilmagan kelin go’zallik va ezgulikning xorlangan
ma’budasi o’laroq ko’rinadi. Yo’q, u razillik va pastkashlik oldida mag’rur qoya
singari qad ko’tarmaydi. Balki razillikdan ozor chekayotgan, razillikka qarshi
kurashga tayyor bo’lmagan, shuning uchun ham mehr va madadga, ko’makka
muhtoj ayol sifatida e’tiborimizni tortadi.
Cho’lponning bu hikoyasida biz ikki holatni ko’ramiz. Cho’lpon xotinqizlarga munosabatning kirib kelishi yaxshi bo’lmagani, ular haq-huquqining
kamsitilgani uchun jamiyat e’tiborini ayollar taqdiriga qaratmoqchi bo’lgan.
Ikkinchidan mustamlakachilik davrining boshlanishi bilan bizga ichkilikbozlik,
axloqsizlik singari illatlar natijasida xotin-qizlarni kamsitish yanada avjiga
chiqqan.
Cho’lpon “Oydin kechalarda” hikoyasida ana shu illatlarni bartaraf etish,
o’zbek xotin-qizlariga xos vafo, iffat, go’zallik va ruhiy boylikning qadriga yetish
hamda ularga bo’lgan munosabatni keskin o’zgartirish g’oyasini ilgari suradi.
Hikoya hajm nuqtayi nazaridan kichik bo’lishiga qaramay, yozuvchi unda Zaynab
kampirning ham, kelinning ham ruhiy holatini katta mahorat bilan ochgan. Badiiy
tafsillarning ko’pligi va aniqligi hikoyada hayot haqiqatining yorqin va haqqoniy
tasvir etilishiga katta imkoniyat yaratgan. Umuman, muallif bu hikoyasi bilan
kelajakda katta epik asar yozish darajasiga yaqinlashib borayotganini namoyish
qilgan.
Tayanch iboralar.
Badiiy, ijodiy, shoir, faoliyat, maqola, shakllanish, voqea, o’zbek, asarlar,
she’rlar to’plami, hikoya, g’oyaviy mazmun, tasvir,haq-huquq, epik.
Savol va topshiriqlar: - Cho’lponning adabiyot olamiga kelish yo’li haqida nimalarni bilasiz?
- Cho’lpon jadid yozuvhisi sifatida qanday asarlar yozgan?
- Cho’lpon jadidchilik harakatining qaysi namoyandalari bilan yaqin aloqada
bo’lgan? - Cho’lpon she’riyatining Hamza she’riyatidan farqi nimada?
- Cho’lponning kuyga solingan qanday she’rlarini bilasiz?
- Cho’lponning qanday asarlari asosida teatr spektakllari, kino yoki telefilmlar
yaratilgan? - Cho’lponning qanday hikoyalarini bilasiz?
- Adibning “Oydin kechalarda” hikoyasini yozishdan maqsadi nima?
- Hikoyadagi kelin va kampir obrazlarni o’zaro muqoyasa qiling va bu
muqoyasadan ma’lum bir xulosalar chiqarishga urining.
